Ιστορικό εκλογών

Η συμφωνία της Βάρκιζας που υπογράφτηκε στις 12 Φεβρουαρίου 1945 καθόριζε τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος για το «πολιτειακό» ζήτημα εντός του έτους και εν συνεχεία βουλευτικών εκλογών, ενώ παράλληλα αποφασίστηκε η συγκρότηση «Συμμαχικής αποστολής για την παρακολούθηση των ελληνικών εκλογών» (Allied Mission to Observe the Greek Elections-AMFOGE). Ωστόσο τον Σεπτέμβριο αποφασίστηκε η αντιστροφή των διαδικασιών, με μετάθεση του δημοψηφίσματος και πρόταξη των εκλογών, οι οποίες προκηρύχθηκαν στις 19 Ιανουαρίου 1946 από την κυβέρνηση Θεμιστοκλή Σοφούλη για τις 31 Μαρτίου.
Η πρόταξη των εκλογών προσέδωσε σε αυτές δημοψηφισματικό χαρακτήρα, καθώς το «πολιτειακό» βρέθηκε στο επίκεντρο του εκλογικού ανταγωνισμού με τα κόμματα να τοποθετούνται επί του θέματος κατά την προεκλογική περίοδο. Υπέρ της επανόδου του Γεωργίου τάχθηκαν: ο συνασπισμός της Ηνωμένης Παράταξη Εθνικοφρόνων (τον οποίο είχαν συγκροτήσει το Λαϊκό Κόμμα, υπό τετραμελή Διοικούσα επιτροπή, το Κόμμα Εθνικών Φιλελευθέρων υπό τον Στυλιανό Γονατά, το Μεταρρυθμιστικό Κόμμα υπό τον Απόστολο Αλεξανδρή, και μικρότερα κόμματα όπως το Κόμμα Πατριωτικής Ένωσης υπό τον Ηρακλή Μπάτζιο, το Κόμμα Βασιλοφρόνων, το Πανελλήνιο Εθνικό Κόμμα υπό τον Αλέξανδρο Σακελλαρίου, η Πολιτική ομάδα ΕΜΠΡΟΣ υπό τον Δημήτριο Σφαέλλο), το Εθνικό Κόμμα Ελλάδας υπό τον Ναπολέοντα Ζέρβα, ο συνασπισμός της  Ένωσης Εθνικοφρόνων (που είχε συγκροτήσει το Κόμμα Εθνικοφρόνων υπό τον Θεόδωρο Τουρκοβασίλη με το Λαϊκό Αγροτικό Κόμμα) και μικρότερα κόμματα τοπικής εμβέλειας. Ουδέτερη στάση απέναντι στο «πολιτειακό» τήρησαν το Κόμμα Φιλελευθέρων, υπό τον Θεμιστοκλή Σοφούλη, η Ένωση Αγροτικών Κομμάτων και ανεξάρτητοι συνδυασμοί. Τέλος, από τις εκλογές απείχαν ο Πολιτικός Συνασπισμός Κομμάτων του ΕΑΜ (Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας, Αγροτικό Κόμμα, Σοσιαλιστικό Κόμμα Ελλάδας, Δημοκρατικό Ριζοσπαστικό Κόμμα και Δημοκρατική Ένωση), το Κόμμα Αριστερών Φιλελευθέρων υπό τους Σταμάτη Χατζήμπεη και Νεόκοσμο Γρηγοριάδη, το Σοσιαλιστικό Κόμμα-Ένωση Λαϊκής Δημοκρατίας υπό τον Αλέξανδρο Σβώλο, η Ένωση Δημοκρατικών Αριστερών υπό τον Ιωάννη Σοφιανόπουλο, το Προοδευτικό Κόμμα υπό τον Γεώργιο Καφαντάρη και στελέχη του Αγροτικού Κόμματος Ελλάδας.

Ηλίας Νικολακόπουλος, Η καχεκτική δημοκρατία. Κόμματα και εκλογές, 1946-1967, Αθήνα 2001.

Jean Meynaud (με τη συνεργασία των Π. Μερλόπουλου, Γ. Νοταρά), Οι πολιτικές δυνάμεις στην Ελλάδα, 1946-1965, τ. Α΄, Αθήνα 2002.

Γρηγόριος Ψαλλίδας (επιμ.), Οι εκλογές του 1946. Σταθμός στην πολιτική ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας, Αθήνα 2008.

Ευάνθης Χατζηβασιλείου, Ελληνικός φιλελευθερισμός. Το ριζοσπαστικό ρεύμα, 1932-1979, Αθήνα 2010.

Σωτήρης Ριζάς, Από την Απελευθέρωση στον Εμφύλιο, Αθήνα 2011.

ΕΚΛΟΓΙΚΟΣ ΝΟΜΟΣ

«Ήρθε επί τέλους η ημέρα έπειτα από δέκα ολόκληρα χρόνια αναγκαστικού κλεισίματος του παζαριού να εξασκήση ο συνταγματικός πολίτης τα λεγόμενα πολιτικά του δικαιώματα. Αλλά οι γνώμες έχουν διχασθή. Κ’ έτσι έχουμε τρεις παρατάξεις συνταγματικών πολιτών. Έχουμε εκείνους που θα ψηφίσουν οπωσδήποτε. Εκείνους που θα κάνουν αποχή. Κι εκείνους που αμφιρρέπουν αν θα ψηφίσουν ή όχι. Μια η καρδιά τους τραβάει αποχή και μια τραβάει κάλπη. Μια δεν θέλουν να μετάσχουν σε εκλογές που κι ο ίδιος ο πρωθυπουργός διακήρυσσε πως δεν θα είναι γνήσιες και μια σκέπτονται τις ενδεχόμενες συνέπειες. Τι να κάνουν;»

εφ. Ελευθερία, 31.3.1946

«Εκ των υπαρχουσών την νύκτα πληροφοριών προς τους αρχηγούς των εθνικοφρόνων κομμάτων, τόσον από τας διαφόρους συνοικίας των Αθηνών και του Πειραιώς, όσον και από τας επαρχίας, συνάγεται ότι ο λαός είναι αποφασισμένος να προσέλθη σήμερον εις τας κάλπας κατά την μέγιστην αυτού πλειοψηφίαν».

εφ. Εμπρός, 31.3.1946

«Η Αθήνα και όλη η Ελλάδα έζησαν χθες την πιο περίεργη εκλογική μέρα από καταβολής του Ελληνικού Βασιλείου. Παρά τις απειλές, τη βία και την ηθική πίεση που άσκησαν ο κρατικός μηχανισμός, οι επεμβάσεις και οι έμμισθες τρομοκρατικές ομάδες, τα εκλογικά τμήματα και τα εκλογικά κέντρα είχον χθες όλη τη μέρα πραγματική νέκρα. Το ρεύμα των εθνικοφρόνων ψηφοφόρων είχε εξαντληθεί τις πρώτες πρωινές ώρες. Από το μεσημέρι ως το βράδυ που έκλεισαν οι κάλπες όλα τα εκλογικά τμήματα της Αθήνας εμφάνιζαν θλιβερή όψη ερημιάς».

εφ. Ριζοσπάστης, 1.4.1946

«Εις τους συνοικισμούς και τας συνοικίας όπου το ΕΑΜ ασκεί μεγάλην επιρροήν, αι οδοί ήσαν πλήρεις απεχόντων οι οποίοι περιεφέροντο, δεδομένου ότι τα κέντρα ήσαν κλειστά. Η στάσις των ήτο μάλλον στάσις “παθητικής αντιστάσεως”. Οι συμμετέχοντες εξεδήλωσαν τον φανατισμόν των προσελθόντες εις τας κάλπας ευθύς από των πρωϊνών ωρών. Εκράτουν επιδεικτικώς τα βιβλιάριά των καθ’ όν χρόνον ανέμενον εις την ουράν, άνευ άλλης εκδηλώσεως. Μόνον όταν ενεφανίζοντο εις τα τμήματα παρατηρηταί ή ξένοι δημοσιογράφοι ο κόσμος τους εχειροκρότει. Εντός των εκλογικών τμημάτων υπήρχε παντελής έλλειψις ενδιαφέροντος. Εις όλα γενικώς παρίσταντο εκπρόσωποι των συμμετεχόντων κομμάτων, αλλά δεν παρετηρήθη η έντασις η οποία υπήρχεν άλλοτε με την άγρυπνον παρακολούθησιν διά την πρόληψιν παρανομιών. Εφορευτικαί επιτροπαί και εκπρόσωποι των κομμάτων είχον το συναίσθημα της απουσίας αντιπάλου, το οποίον εδημιούργει χαλάρωσιν».

εφ. Ελευθερία, 1.4.1946